HOME

<< back

Oestridae Horzels

Horzel weetjes
Fotografie weetjes
Mogelijke look-alikes
Andere bronnen

Horzel weetjes

Er zijn 11 soorten horzels in Nederland. De meeste zijn zeldzaam en er zijn bijzonder weinig waarnemingen.

HYPODERMATIDAE BUILENHORZELS
GASTEROPHILIDAE MAAGHORZELS
OESTROIDAE NEUSGATHORZELS
(1) exoot gevonden op Muskus os
reeƫnhorzel Cephenemyia stimulator reeƫnhorzel
Cephenemyia stimulator Reeënhorzel foto 1 Bert Oving foto 2 Ivan Motlik

Horzelsoorten overzicht op waarneming.nl

Horzels zijn bepaald niet geliefd. Er zijn verhalen in omloop over horzels die halve waarheden bevatten of niet helemaal overeenkomen met de feiten. Zo wordt beweerd dat horzels gemeen steken of hun eitjes leggen op de poten van de koe die vervolgens aan haar poten likt waardoor de eitjes ingeslikt worden en als larven door de huid op de rug naar buiten kruipen, of dat de horzels geen monddelen hebben en daardoor binnen vijf dagen van honger doodgaan.

Oud krantenbericht uit 1930 over de Runderbuilenhorzel

Volwassen horzels worden weinig gezien. Ze steken niet maar kunnen veel last veroorzaken bij mens en dier. Ze lijken op bijen en het gezoem van bijvoorbeeld de Runderhorzel kan soms blinde paniek veroorzaken bij koeien. Sommige soorten horzels leggen hun eitjes tussen de haren en op de huid van zoogdieren. De larven uit de eitjes, die in grote aantallen kunnen voorkomen, groeien onderhuids waardoor er bulten ontstaan (Builenhorzels bij koeien). Andere soorten, zoals de Edelhert- en Reeënhorzel leggen geen eitjes maar leggen levende larfjes. Ze schieten al zwevend op korte afstand de larfjes in de neusgaten van de gastheer.

Horzels hebben beperkte of geen mondontwikkeling. Lang is gedacht dat ze niet in staat zijn om te eten of te drinken. Sommige soorten zijn echter waargenomen op bloemen (Theo Zeegers, 1998) en er is bewijs dat sommige horzels kunnen drinken. Toch gaat men er vanuit dat de meeste soorten dit niet kunnen.

Er is bewijs dat het leven van het imago (volwassen vlieg) langer dan vijf dagen kan duren. Een aantal uitgekweekte larven - verzameld uit een geschoten edelhert - leefde zonder voeding 17 -18 dagen.

Zie artikel over de Edelherthorzel van Bob van Aertsen en Theo Zeegers.

De horzels werden voorheen in aparte families onderscheiden in Schapenhorzels Oestroidae, Paardenhorzels Gasterophilidae en Builenhorzels (Runderhorzels) Hypodermidae. 'Hypodermus' betekent onder de huid. Volgens de laatste - nog niet door iedereen gedeelde inzichten - vallen nu alle horzels binnen één familie, de Oestroidae. De verschillen in gedrag en levenswijze rechtvaardigt om ze toch nog als aparte groepen hieronder te bespreken.

Builenhorzels (voorheen Hypodermatidae)

Builenhorzels komen voor bij hoefdieren. De Runderbuilenhorzel Hypodermis bovis was vroeger een veel voorkomende horzel. Deze horzel veroorzaakt bacteriële besmetting met Staphyloccoccus aureus waar runderen - vooral vaarzen - uierontsteking (mastitus) kunnen krijgen. De Runderbuilenhorzel legt haar eitjes tussen de haren op de rug van de koe. Ze kunnen wel tot honderd eitjes leggen. Hoewel ze niet steken probeert de koe toch de horzels van zich af te werken, blijkbaar omdat ze uit het zoemgedrag of anderszins weten dat de horzel gevaar voor hen betekent.

De horzellarven - die al snel uit de eitjes ontstaan - boren zich door de koeienhuid naar binnen. De grote aantallen larven groeien op onder de huid die daardoor opbolt als 'builen'. Wanneer de larven volgroeid zijn werken ze zich door een nog groter gat naar buiten. De koeienhuid kan daardoor veel gaatjes krijgen en is daarom minder waard. Door de bacteriële infectie daalt ook de melkopbrengst. De larven laten zich op de bodem vallen en werken zich een paar centimeter diep de grond in waar ze snel verpoppen. Het imago komt in het voorjaar uit de pop waarna de cyclus opnieuw begint.

Uitgebreide ziektebestrijding, vooral in de periode 1930-1970, heeft de Runderbuilenhorzel blijkbaar uitgeroeid in Nederland.

De Edelhertenbuilenhorzel Hypoderma diana komt voor bij Edelherten. Ze zijn tot nu toe alleen bekend van de Veluwe en zijn waargenomen in 'leks' oftewel paringsplekken waar ze in groepjes op een zandpad werden waargenomen.

Zie beschrijving door Theo Zeegers in de Vliegenmepper 2010-1

Neusgathorzels (voorheen Oestridae

Deze groep horzels wordt ook wel 'Schapenhorzel' noemen. De horzel schiet een sliert jonge larfjes in de neusgaten van de gastheer (bijvoorbeeld een ree of edelhert). In deze groep horzels komt verder een gedrag voor dat bekend staat als 'hilltopping'. Horzels komen dan bijelkaar op een hoog uitzichtpunt in het landschap om partners te vinden en te paren. De Pharyngia picta is waargenomen met meerdere exemplaren op de watertoren van radio Kootwijk, een hoge strategische plek met uitzicht over grote delen van de Veluwe (zie foto).

Pharingia picta
Pharyngomyia picta 'hilltopping' foto Rob Felix op waarneming.nl

De zeldzame Edelherthorzel Cephenemyia auribarbis schiet haar eitjes in de neusgaten van Edelherten. De larven die uit de eitjes komen werken zich naar binnen en hechten zich aan de basis van de tong of komen in de luchtwegen en longen. Als er veel larven zijn kan dit zelfs de dood van een Edelhert tot gevolg hebben door het (bijna) dichtgroeien van de luchtwegen met larven, en de algehele verzwakking van het Edelhert. De larven komen via de luchtwegen ook weer naar buiten om zich in de grond te verpoppen. De larven verblijven gedurende de winter in het Edelhert. Als ze volwassen zijn komen ze in het voorjaar naar boven en worden door het Edelhert uitgeniest. Vervolgens vallen ze op de grond waar ze zich verpoppen om na enige weken weer als vlieg te voorschijn komen.

De Reeënhorzel Cephenemyia stimulator heeft eenzelfde strategie maar dan bij reeën.

De Schapenhorzel Oestrus ovis schiet druppeltjes met 2-3 larfjes in de neusgaten van schaap of geit. De schapen proberen zich te beschermen tegen de horzels en duwen soms hun neus tegen de grond en proberen de neus schoon te wrijven. De neusslijmvliezen raken geïrriteerd door de larven met als gevolg een overdadige slijmproductie. De Schapenhorzel kan wel tot 500 larven produceren in 2-3 weken.

De Maaghorzels of Paardenhorzels (voorheen Gastrophilidae)

Je zou deze groep horzels ook wel 'maaghorzels' kunen noemen. De larven groeien namelijk op in de maag van de gastheer. Paardenhorzels zijn blijkbaar nog heel algemeen, want de helft van de paarden in Nederland is besmet met eitjes en larven van de Paardenhorzel. De Paardenhorzel legt haar eitjes op de 'voorhand' van het paard. Het paard likt de eitjes op en de larven groeien vervolgens in de maag van het paard. Als de larven, die roodgekleurd zijn, volgroeid zijn komen ze via de darmen en faeces naar buiten en kruipen in de grond om zich te verpoppen. De paarden blijken er betrekkelijk weinig nadelige gevolgen van te ondervinden.

Paardenhorzel en bestrijding.

Fotografie Weetjes

Er zijn weinig foto's van horzels. Interessant en wetenswaardig is het vastleggen van gedrag op paringsplekken, bloembezoek, of anderszins gedrag zoals eten en drinken. Eitjes leggen op paarden of het werpen van jonge larfjes in de bek van reeën of edelherten is voor zover mij bekend nog nooit gefilmd.

Mogelijke look-alikes

Horzels lijken op bijen en sommige zweefvliegen. Ze lijken niet op de agressie stekende Regendazen en mogelijk iets meer op de Runderdazen.

Tabanus bromius Tabanus autumnalis ...
Kleine Runderdaas, Grijze Runderdaas en Hommelbijvlieg
.. ..
Gewone Regendaas

Andere Bronnen

Paul Beuk onderscheidt nog de drie aparte horzelfamilies.

Update over naamgeving Gasterophilidae en voorkomen van soorten in Nederland

Update over naamgeving Hypodermatidae en voorkomen van soorten in Nederland

Update over naamgeving Oestridae en voorkomen van soorten in Nederland bron: Zeegers, Th., 2001. Family Oestridae. On: Beuk, P.L.Th. (Ed.): Checklist of the Diptera of the Netherlands: https://www.diptera-info.nl/news.php?fam=Oestridae. (Visited: 15/03/2016.)

Ziektes veroorzaakt door vliegen en muggen bij vee


BOVEN