HOME

<< back

Sepsidae Wenkvliegjes

Overzicht Wenkvliegsoorten en biotoop, substraat (J. Wind dec. 2017)

Wenkvliegjes weetjes
Fotografie weetjes
Mogelijke look-alikes
Andere bronnen

Nemopoda nitidula Nemopoda nitidula Nemopoda nitidula Nemopoda nitidula Nemopoda nitidula Nemopoda nitidula Nemopoda nitidula Nemopoda nitidula
Nemopoda nitidula zie laatste foto twee aanliggende borsteltjes op de binnenzijde van de trochanters van de achterpoten van mannetje
Orygma luctuosum. Orygma luctuosum. Orygma luctuosum. Orygma luctuosum.
Orygma luctuosum
Saltella sphondylii Saltella sphondylii Saltella sphondylii
Saltella sphondylii Het mannetje heeft een oranjekleurig schildje
Sepsis cynipsea Sepsis cynipsea Sepsis cynipsea Sepsis cynipsea Sepsis cynipsea
Sepsis cynipsea
Sepsis flavimana Sepsis flavimana Sepsis flavimana Sepsis flavimana Sepsis flavimana
Sepsis flavimana
Sepsis fulgens Sepsis fulgens Sepsis fulgens Sepsis fulgens Sepsis fulgens Sepsis fulgens
Sepsis fulgens
Sepsis orthocnemis Sepsis orthocnemis Sepsis orthocnemis Sepsis orthocnemis
Sepsis orthocnemis
Sepsis punctum Sepsis punctum Sepsis punctum Sepsis punctum Sepsis punctum Sepsis punctum
Sepsis punctum
Sepsis thoracica Sepsis thoracica Sepsis thoracica Sepsis thoracica
Sepsis thoracica Onderste deel van katepisternum glanzend
Sepsis violacea Sepsis violacea Sepsis violacea Sepsis violacea Sepsis violacea Sepsis violacea Sepsis violacea
Sepsis violacea
Themira annulipes Themira annulipes Themira annulipes Themira annulipes
Themira annulipes
Themira biloba Themira biloba Themira biloba Themira biloba
Themira biloba
Themira leachi Themira leachi Themira leachi Themira leachi
Themira leachi
Themira lucida Themira lucida Themira lucida Themira lucida
Themira lucida
Themira minor Themira minor Themira minor Themira minor
Themira minor sterkere borstelhaar op tarslid 4 middenpoot
Themira superba Themira superba Themira superba Themira superba
Themira superba het mannetje met een staartpluim

Wenkvliegjes Weetjes

In Nederland komen 27 soorten Sepsidae voor. Recent werden door Elias de Bree vier nieuwe soorten toegevoegd aan de Nederlandse lijst (NFM 49-2017: 83-90). Drie soortern werden gevangen met een malaiseval boven karkas van ree: Meropius fukuharai, Nemopoda speiseri en Themira gracilis. Verder werd de soort Sepsis nigripes aan de Nederlandse Sepsidae lijst toegevoegd.

De Sepsidae hebben kenmerkende ronde kopjes. De meeste zijn zwart en klein 2,5-3.5 mm.

Een uitzondering wat betreft uiterlijk is Orygma lutuosum die groter, platter en meer behaard is. Deze soort komt voor op zeewier begroeiing aan de kust.

De meeste Sepsidae vallen onder het geslacht Sepsis (10 soorten) en Themira (10 soorten). Alle Nederlandse soorten Sepsis hebben een zwart vlekje op de vleugel. De andere genera zoals Themira, Nemopoda en Meroplius hebben geen vlekje op de vleugel. De Themira en Sepsis soorten vallen op door sterk vervormde voorpoten en kenmerkende beharing.

Het leven van Wenkvliegen kent veel interessante aspecten, die boeiend zijn samengevat in het recente standaardwerk over de Sepsidae of Europe van Pont en Meier 2002, en waaruit de meeste weetjes hieronder zijn ontleend.

Het paringsgedrag van sommige soorten laat een interessant voorspel zien van 'voorpootvertoon' (o.a. Themira annulipes, T. minor en T. putris). Saltella sphondylii heeft een uitgebreide 'dans' als voorspel. Mannetjes van verschillende soorten proberen vrouwtjes ook die niet van eigen soort te bestijgen. De mannetjes worden vaak door de vrouwtjes afgeworpen en alleen de eigen soort en daarvan de sterkste individuen geaccepteerd voor de paring. Paringssucces is groter bij grotere mannnetjes en mannnetjes met betere symmetrie in vorm en beharing van linker en rechter voorpoot.

Bij Saltella blijft het mannetje na de paring op het vrouwtje zitten, om andere mannetjes van haar lijf te houden totdat het eitje gelegd is, wat plaats vindt kort na de bevruchting ('post-copulatory guarding').

Ander soorten laten 'precopulatory guarding' zien zoals bekend is van Sepsis cynipsea en S. punctum. Hier moet het mannetje zich blijkbaar bewijzen dat hij het vrouwtje kan beschermen tegen andere mannetjes. Het vrouwtje legt een eitje (van een andere man?) terwijl het mannetje op het vrouwtje zit. Het mag pas na de eileg en bewezen bescherming gaan paren met het vrouwtje. Het slagingspercentage van mannetjes bij vrouwtjes Sepsis cynipsea was 65%.

Wat is het belang of de functie van de sterk vervormde en soort-kenmerkende beharing van de voorpoten van de mannetjes? De mannetjes gebruiken de voorpoten als 'vleugelklem' door de dij en scheen om de vleugelbasis te klemmen, zodat het vrouwtje niet weg kan vliegen. Bij sommige soorten laat het mannetje de voorpoten losjes na de penetratie, bij andere soorten blijft de klem langer op zijn plaats.

Nemopoda nitidula
Nemopoda annulipes paartjezie hoe het mannetje met de voorpoten de 'vleugelklem' hanteert.

Sommige soorten o.a Themira minor en T.superba hebben lange pluimen op de onderzijde van het achterlijf. Volgens Eberhard, 2003 Sexual behavoior of Themira minor males ... gaat het mannetkjes de genitalen van het vrouwtje voor en tijdens de paring 'kietelen'. Hij draait hiervoor het achterlijf 180 graden om de haarpluimen uit te vouwen en op de buikzijde genitalien van het vrouwtje te richten.

Themira superba
Themira superba zie de lange pluimen op de buikzijde van het mannetje waarmee hij blijkbaar voor en tijdens de paring het vrouwtje sexueel stimuleert.

De wenkvliegen worden ook wel 'Wappervliegen' genoemd vanwege het wapperen van de vleugels als ook het op en neer bewegen van hun haltertjes. Dit wapperen komt zowel bij de mannetjes als vrouwtjes voor en de functie is niet bekend. Is het mogelijk om geur te verspreiden uit hun 'Dufour' geurklier. De wenkvliegen verspreiden en zoete geur die mogelijk predators op afstand houdt. Zo vallen sommige rovers zoals Scathophagidae (Strontvliegen) en wespen die wenkvliegjes niet aan. Echter sommige andere soorten predatoren trekken zich niets aan van de vermeende vieze geur.

Hieronder een filmpje van Pristurus van een Sepsis spec. die al wapperend voedsel zoekt op een grasblad.


Op zijn werk is een Creative Common Licentie SA3 van toepassing.

By Pristurus (Own work) [
CC BY-SA 3.0], via Wikimedia Commons

Het voedsel van van wenkvliegen bestaat uit rottend organisch materiaal, pollen, meeldauw, boomwondvocht, en vocht uit schimmels op grassen (o.a. moederkoren). De larven leven in verschillende substraten zoals koeienvlaaien, watervogelmest, rottend organische materiaal, zeewier (door Wenkvliegsoort Orygma luctuosum), enz. De larven leven van bacterien in de het substraat. Sommige soorten vind je ook op kadavers, dode insecten, slakken.

Overzicht Wenkvliegsoorten en biotoop, substraat (Nieuw J. Wind 2016)

Uit de bovenstaande lijst blijkt dat je sommige soorten (o.a. de zeldzame Themira biloba en T. superba) op zeer specifieke substraten moet zoeken zoals vogelmest aan oevers van plasjes. Andere soorten zoals de zeldzame Meroplius speiserii vind je alleen op kadavers. Generalisten zoals de Nemopoda nitidula en Spesis punctum vind je op veel verschillende substraten. Een groot aantal soorten kom je ook op bloemen tegen.

Sepsis spec. Sepsis punctum
Sepsis spec. op Pastinaak en Sepsis punctum op Boerenwormkruid

Fotografie Weetjes

Van het boven beschreven interessante gedrag van wenkvliegen is bijna geen filmmateriaal. Hier is nog veel fraais te onthullen. Van foto's zijn niet gemakkelijk soorten te determineren behalve de soorten met zeer opvallende kenmerken zoals bijvoorbeeld Sepsis punctum en Themira superba. Het is belangrijk bij Sepsis en Themira soorten de voorpoten in zijaanzicht met voldoende detail te fotograferen. Andere kenmerken zoals de wittig bedauwde flankdelen zijn moeilijker op de foto te krijgen. Aaanzicht van schuinachter geeft de beste mogelijkheden om de bedauwde flankdelen weer te geven. Vanuit andere hoeken is een deel van de dauwdelen niet zichtbaar. De beharing van de zijkanten van het achterlijf en de achterzijde van de kop is ook belangrijk. Kortom van deze kleine beestjes moet je vaak meerdere foto's maken om een soort te kunnen benoemen.

Mogelijke look-alikes

De wenkvliegjes met hun kenmerkende bolle kopjes en hun vleugel wappergedrag zijn meestal gemakkelijk te herkennen. De Orygma lutuosum valt uit de toon door een geheel ander uiterlijk, en bovendien door zijn specialistische biotoopkeuze op zeewier aan de kust.

Orygma luctuosum.
Orygma luctuosum bron foto Joke van Erkelens

Andere Bronnen

zie photoguide Sepsidnet voor determinatie van veel Sepsidae.

De beste bron is Pont & Meier (2002) Sepsidae of Europe.

Voor recente nieuwe waarnemingen van Nederlandse Wenkvliegsoorten zie Elias de Bree 2017 Vier nieuwe wenkvliegjes voor Nederland in: Nederlandse Faunistische Mededelingen 49-2017: 83-90


BOVEN